İsmail Aka - Timurlular Orta Asya’nın Parlak Devri - Kitap İnceleme


Eser, Önsöz [9-10], 1. Bölüm [11-48], 2. Bölüm [49-73], 3. Bölüm [75-97],  4. Bölüm [99-103], 5. Bölüm [105-106], 6. Bölüm [107-108], 7. Bölüm [109-111], 8. Bölüm [113-121], 9. Bölüm [123-166], Sonuç [167-170], Kronoloji [171-173], Kaynakça [175-178] ve Dizin [179-200]’den oluşmaktadır.


Yazar, Önsöz bölümünde [9-10] eserin ilerleyen kısımlarında teferruatlı bir şekilde ele alacağı bazı kısımları özetlemiştir ve kitabın basımında emeği geçenlere teşekkür etmektedir.


Yazar, eserin 1. Bölümünde [11-48], Cengiz Han’ın oğlu Çağatay’ın devlet teşkilatındaki yeri ve sahip olduğu vilayetleri, ölümünden sonra kurulan Çağatay Devleti ve Çağatay sülalesinin Türkistan’da hakimiyet kurması ve sonra güç kaybetmesine binaen Maveraünnehr’de tekrar hanların yerleşmesi. Timur’un ortaya çıkışı ve ilk faaliyetleri; iktidarını tesis etmek ve geniş coğrafyalara yayılmak için yaptığı seferler. Timur’un Türkistan ve Horasan sahalarını hakimiyeti altına alması ve Hindistan üzerine seferi. İhtilaf halinde olduğu Toktamış Han üzerine yapılan seferler. Timur’un biat, toprak ve kaçakları vermesi isteğini reddetmesi sonucu Yıldırım Bayezid ile yapılan Ankara Savaşı ve Bayezid Han’ı esir alması. Savaştan sonra İzmir’e geçerek İzmir Kalesi’ni zapt eylemesi ve son olarak Timur’un doğuya yapılan sefer sırasında birdenbire hastalanarak ölmesi hakkında detaylı şekilde bilgi vermektedir.


Yazar, eserin 2. Bölümünde [49-73], Timur’un ölümünden sonra; Maveraünnehr ve Horasan, Azerbaycan ve Irak-ı Acem, Güney İran’da yaşanan gelişmeler ve bunlar yaşanırken Timur’un halefleri arasındaki taht mücadeleleri ve yaptıkları seferler hakkında detaylı bir şekilde bilgi vermektedir.


Yazar, eserin 3. Bölümünde [75-97], Timur oğlu Şahruh’un tahtın idaresini ele geçirmesi ve iktidarını güçlendirmek maksadıyla çevre diyarlarda çıkan isyanları bastırmak için yapılan seferler. Ayrıca Şahruh oğlu Uluğ Bey’in devlet teşkilatındaki yeri, önemi, yaptığı seferler ve son olarak Timur oğlu Şahruh’un ölümü ve ardından yaşanan iktidar mücadeleleri hakkında bilgi vermektedir.


Yazar, eserin 4. Bölümünde [99-103], Şahruh oğlu Uluğ Bey’in tahtın idaresini ele almak için giriştiği mücadele ve sonucunda tahtın hakimiyetini kısa süre de olsa ele alması. Timur oğlu Şahruh’un cenazesinin Semerkand’a nakli ve defnedilmesi. Şahruh oğlu Uluğ Bey’in hükümdar olarak yaptığı faaliyetler ve ahalinin tepkisi. Son olarak Uluğ Bey oğlu Abdüllatif’in, babası Uluğ Bey ve kardeşi Abdülaziz’i öldürterek iktidarı ele geçirmesi hakkında detaylı bir şekilde bilgi vermektedir.

İsmail Aka - Timurlular Orta Asya’nın Parlak Devri, Kitap Tanıtımı
İsmail Aka - Timurlular Orta Asya’nın Parlak Devri



Yazar, eserin 5. Bölümünde [105-106], Uluğ Bey oğlu Mirza Abdüllatif’in Maveraünnehr’de hakimiyetini bütünüyle tesis etmesi buna ek olarak iktidarda bulunduğu süre zarfında, payitaht Semerkand’daki sosyal durum ve son olarak Uluğ Bey ve Mirza Abdülaziz’in adamları tarafından tertiplenen suikastte öldürülmesi hakkında bilgi vermektedir.


Yazar, eserin 6. Bölümünde [107-108], Mirza Abüllatif’i öldüren suikastçıların, Şahruh oğlu İbrahim Sultan’ın hapiste bulunan oğlu Mirza Abdullah’ı tahta oturtması, Mirza Abdullah’ın yaptığı faaliyetler ve bu faaliyetlerin ahali üzerindeki tesiri, bunlara ek olarak Mirza Abdullah’ın iktidarını tehdit eden hasımlarla yaptığı mücadeleler ve Mirza Muhammed oğlu Ebu Said’in, Özbek Hanı’nın yardımıyla payitaht Semerkand’a yürüyüp, Mirza Abdullah’ı öldürüp tahta oturması hakkında bilgi vermektedir.


Yazar, eserin 7. Bölümünde [109-111], Mirza Muhammed oğlu Ebu Said’in hakimiyeti sırasında Horasan ve Maverünnehr’deki gelişmeler, çevre diyarlarda yaşanan hakimiyet mücadeleleri ve Timurlular devletinde yaşanan ihtilaflardan istifade eden Kara koyunlu hükümdarı Cihanşah’ın, baş şehir, Herat’a kadar olan vilayetleri zapt etmesinin ardından vuku bulan Cihanşah’ın ölümü üzerine, Ebu Said’in Irak-ı Acem üzerine düzenlediği başarısız sefer sırasında öldürülmesi hakkında detaylı bir şekilde bilgi vermektedir.


Yazar, eserin 8. Bölümünde [113-121], Mirza Mansur oğlu Hüseyin Baykara’nın, çocukluğundan itibaren yaşadığı olaylar ve ilerleyen yaşlarda Horasan’ı hakimiyet altına alması. Binaenaleyh hakimiyetini sağlamlaştırmak için yaptığı seferler. İktidarını tesis ettikten sonra yaptığı faaliyetler ve baş şehir Herat’daki sosyo-ekonomik durum. Mirza Hüseyin Baykara’nın akıl hocası, Ali Şir Nevai’nin devlet teşkilatındaki yeri, önemi ve faaliyetleri. Hakimiyetin ileri süreçlerinde Mirza Hüseyin Baykara’nın oğulları ile arasında ihtilaftan dolayı çıkan isyanların bastırılma süreci ve son olarak seferden döndüğü sırada felç geçirerek hakk’ın rahmetine kavuşması. Merhumun ölümünden sonra göçebe Özbekler’in; Harem, Maverünnehr ve Horasan’ı ele geçirip, Timurlu hakimiyetine son vermesi ve iktidar boşluğundan istifade edilerek bölgede kurulan siyasi teşkilatlar hakkında detaylı bir şekilde bilgi vermektedir.


Yazar, eserin 9. Bölümünde [123-166], Timurlular Devleti’nin; idari, iktisadi ve kültürel durumu hakkında detaylı bir şekilde bilgi vermektedir.


Yazar, eserin Sonuç bölümünde [167-170], eserin başından itibaren işlenen konuların özetini geçmektedir.


Eserin, Kronoloji bölümünde [171-173], Emir Timur ve devletinin önemli hadiseleri tarih verilerek sıralanmaktadır.


Eserin kaynakçasını [175-178], inceleyecek olursak. Yazar, ana kaynaklar ve sahih araştırma eserlerinden faydalanmıştır diyebiliriz.


Yukarıda tanıtmış olduğum eser, Emir Timur’u ve onun devlet hakimiyeti telakkisini anlamak için yeterli olmayabilir fakat Timurlu Devleti’ndeki Mirzaların devirlerini bilhassa Timur’un ölümünden sonra imparatorluğu yıkılışa götüren sürecin nedenlerini bu eserde bulabiliriz. Ayrıca sadece devlet ve ordu teşkilatını incelemenin aksine, Timurlu Devleti zamanındaki sosyo-kültürel yapıyla ilgili de bilgi sunmaktadır. Bu bakımından Timurlu Devletini merak edenler için gayet verimli bir başucu kitabıdır. Eseri teknik yönünden değerlendirecek olursak bölümlerin sayfa sayıları birbirlerine yakın değil bunun sebebi, dönemlerin bölüm bölüm değerlendirilmesi nedeniyle olabilir. Ayrıca yazarın dipnot kısmını sayfa altlarına yerleştirmesi de, kaynakları o anda incelemek istediğimizde kolaylık sağlıyor. Kısaltmalar bölümünün bulunmaması haricinde eserin teknik kısmında eleştirilecek yer yok buna ek olarak eserde Timurlu devrinin önemli tarihlerini içeren bir kronoloji bölümünün [171-173] bulunması esere olumlu bir nitelik kazandırıyor. Kitabın, okuyucu zorlamayan kolay dili sayesinde, bir çırpıda bitirilebilecek düzeyde.


KEMAL CAN GÜNDOĞDU



Yorum yazın

Daha yeni Daha eski